Εξάρχεια: άβατο ή γειτονιά των ονείρων;

Τα Εξάρχεια αποτελούσαν πάντοτε για μένα κάτι σαν θρύλο. Κάτι σαν ένα απόκοσμο άκουσμα. Πολλοί έλεγαν πολλά. Εγώ δεν ήξερα, απλά άκουγα. Μέχρι εδώ όλα καλά. Το πρόβλημα άρχισε όταν ξεκίνησα να ακούω πολλά διαφορετικά πράγματα. Για πολλούς τα Εξάρχεια, αν είχαν πρόσωπο, θα ήταν ο Βόλντεμορτ. Αν τους έπαιρνε κανείς στα σοβαρά, θα έλεγε πως στην περιοχή αυτή, πράγματι, υπάρχει κάποια σκοτεινή μαγεία που καταστρέφει οτιδήποτε είναι «όμορφο» ή «συμβατικό» ή με τον έναν ή τον άλλον τρόπο πληροί τα στάνταρντς του μέσου ανθρώπου. Το πιο ενδιαφέρον είναι ότι αυτή η άποψη, που είναι βέβαια η επικρατούσα, δε στέκει μόνη της. Κάπου παραδίπλα υπάρχουν κι άλλες φωνές, μακράν πιο ενδιαφέρουσες κατά τη γνώμη μου. Αυτές με έβαλαν σε σκέψεις, αυτές μου έδειξαν ένα διαφορετικό δρόμο και, εν τέλει, με ώθησαν να γράψω αυτό το άρθρο. Ένα άρθρο στο οποίο θα προσπαθήσω να δώσω στον φίλο αναγνώστη τη δική μου άφθαρτη οπτική για τα Εξάρχεια. Πάμε λοιπόν.

Αρχικά, καλό θα ήταν να εστιάσουμε λίγο σ' αυτές τις φωνές. Οι φωνές αυτές εκλαμβάνουν τα Εξάρχεια ως ιδέα. Και ίσως αυτή είναι η προσέγγιση που πρέπει να ακολουθήσουμε. Ιδέα, λοιπόν, τα Εξάρχεια. Τι είδους ιδέα, όμως; Πρόκειται, όπως λένε, για ένα σύμβολο ελευθερίας. Στα Εξάρχεια κάθε έννοια καθωσπρεπισμού αίρεται. Μπορείς να σκάσεις άνετα από απλό μέχρι εντελώς αντισυμβατικό και- ίσως- παράδοξο ντύσιμο. Μπορείς να κάθεσαι με τις ώρες αράζοντας και συζητώντας δυνατά για το ψέμα του καπιταλισμού. Μπορείς να ανακαλύψεις είδη μουσικής που ο μέσος συνομήλικός σου ακούει. Και το κυριότερο, ο αδύναμος στα Εξάρχεια βρίσκει συμπόνια, αλληλεγγύη. Πρόκειται για μια γειτονιά ανοιχτή στο διαφορετικό. Ο πρόσφυγας, ο μετανάστης, ο ομοφυλόφιλος, ο μαύρος, ο λευκός, ο πολύχρωμος κι ο μονόχρωμος στη γειτονιά αυτή αντιμετωπίζονται επί ίσοις όροις. Και για να είμαι ξεκάθαρος. Ο μέσος πολίτης όταν δει αυτό που έγραψα μόλις, το οποίο είναι απόλυτα αληθές, θα πει αμέσως: «Ε οκ. Άρα είναι καλό που όλοι οι βρωμιάρηδες πηγαίνουν και κάθονται στη γειτονιά αυτή;». Και γι' αυτό, επειδή δηλαδή υπάρχουν τέτοιοι πραγματικά βρωμεροί άνθρωποι, τα Εξάρχεια ως ιδέα με συγκίνησαν. Επειδή εκεί κάτι τέτοιο απαγορεύεται. Δεν απαγορεύεται κανένα φυσικό χαρακτηριστικό. Ίσα ίσα, η μισαλλοδοξία, ο ρατσισμός, η ομοφοβία και αυτό που συνηθίζω να αποκαλώ «ελληναρισμός» απαγορεύονται.

Αυτά εν ολίγοις λέει η «εξαρχιώτικη» θεωρία. Δε σου κρύβω, φίλε αναγνώστη, ότι αρχικά η οπτική αυτή με είχε συγκινήσει. Και η επίδραση που είχε ασκήσει πάνω μου οφειλόταν εν πολλοίς στο κακό όνομα που μου είχαν καλλιεργήσει γι' αυτή τη γειτονιά. Ωστόσο, οφείλω να ομολογήσω ότι, μολονότι δέχομαι τα παραπάνω, η ίδια η πραγματικότητα διαψεύδει τη θεωρία αυτή.

Περί της διαψεύσεως ο λόγος τώρα. Θα περίμενες να σου πω για την μπόχα στην πλατεία, για τη διακίνηση ναρκωτικών, για τους κατοίκους ΠΟΥ ΤΡΕΜΟΥΝ ΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΝΑ ΒΓΟΥΝ ΑΠΟ ΤΟ ΣΠΙΤΙ ΤΟΥΣ (ΣΚΑΙ 2019) και άλλα τέτοια. Δε θα το κάνω. Όχι γιατί αυτά τα επιχειρήματα δεν ισχύουν. Ορισμένα ισχύουν και παρα- ισχύουν. Ίσως όχι στο βαθμό στον οποίο παρουσιάζονται, αλλά σε κάθε περίπτωση αποτελούν πραγματικά δεδομένα τα οποία κανείς δεν μπορεί να αρνηθεί. Αλλά διότι το πρόβλημα με τα Εξάρχεια είναι διαφορετικό, πολύ βαθύτερο και πολύ πιο ουσιαστικό.

Για μια γειτονιά που ευαγγελίζεται την ελευθερία, είναι υπερβολικά παράδοξη κι αντιφατική η μονοτονία των απόψεων και των ιδεών. Κι αυτό οι φίλοι που είναι πορωμένοι με τη γειτονιά αυτή δεν το απορρίπτουν. Λένε: «αν είναι φασίστας, δεν τον θέλουμε». Τέλεια. Τώρα κανονικά θα κλείναμε το άρθρο και θα τα ξαναλέγαμε από βδομάδα. Ωστόσο, εδώ είναι η παγίδα. Το ερώτημα εδώ είναι τόσο θεμελιώδες και κρίσιμο, που καταρρίπτει ολόκληρη τη θεωρία περί «γειτονιάς των ονείρων».

Τι είναι φασίστας; Εδώ η συζήτηση βρίσκεται σε τέλμα και συνήθως τελειώνει. Γιατί ο φασίστας για τον ιδεαλιστή Εξαρχιώτη δεν ορίζεται συγκεκριμένα. Κι όπου υπάρχει ασάφεια ορισμού, εκεί είναι που υπάρχει γενίκευση και κατά το δοκούν σμίκρυνση ή μεγέθυνση των ορίων μια έννοιας. Φασίστας, επομένως, κατά την αντίληψη την εξαρχιώτικη, δεν είναι μόνο ο Βελόπουλος ή η Χρυσή Αυγή. Φασίστας είναι κι ο απλός δεξιός, αρκεί να πει ότι δεν του αρέσει η ατιμώρητη διακίνηση ναρκωτικών στα Εξάρχεια και η ρίψη μολότοφ σε αστυνομικούς  (ναι αστυνομικούς, όχι μπάτσους) κάθε Παρασκευή και Σάββατο βράδυ. Φασίστας είναι ο φιλελεύθερος που κατακρίνει την υπερβολική μεγέθυνση του δημοσίου τομέα. Φασίστας είναι αυτός που δε θεωρεί τη δολοφονία ενός άτυχου αγοριού λόγο να καίγεται κάθε χρόνο η Αθήνα.

Με τον τρόπο αυτό καλλιεργείται μια νέα μορφή φασισμού. Ο αναρχοαυτόνομος ιδεολογικός φασισμός. Τα Εξάρχεια στην πραγματικότητα δεν είναι μια τόσο ανοιχτή γειτονιά. Είναι θέατρο που παρέχει δωρεάν είσοδο σε περιορισμένο αριθμό ατόμων. Κάνει μάλιστα έλεγχο επαγγελματικών και ιδεολογικών φρονημάτων. Ο αστυνομικός, ο δεξιός, ο κουστουμάτος στα Εξάρχεια πλέον δεν έχει θέση. Αυτό δε λέγεται, ωστόσο, άνοιγμα. Αυτό εγώ το ονομάζω γηπεδοποίηση. Μπορώ να πάω στο γήπεδο του Ολυμπιακού με μπλουζάκι Παναθηναϊκού; Όχι. Η διαφορά είναι ότι κανείς στο γήπεδο δε θεωρεί ότι το «Καραϊσκάκης» είναι μια ανοιχτή γειτονιά.

«Γειτονιά των ονείρων», επομένως, θα ήταν μια γειτονιά που θα τους δεχόταν όλους ανεξαιρέτως. Δε θα έβαζε ταμπέλες. Θα ήταν δεκτική σε κάθε άποψη. Θα αναγνώριζε ότι το αίσθημα ασφάλειας σε αυτή είναι απαραίτητη προϋπόθεση για να λειτουργεί με όρους δημοκρατίας. Τα Εξάρχεια δεν είναι οικουμενικά. Είναι η γνησιότερη έκφραση της κυριαρχίας μιας ιδεολογίας σε μια γειτονιά.